Damızlık kısrakta önce doğurduğu taylara bakıyoruz
Damızlık kısrağın değerini en açık gösteren şey daha önce doğurduğu taylardır. Kısrağın kaç tay verdiği, tayların nasıl geliştiği, varsa sahaya inip inmedikleri, kısrağın kendisinden daha çok şey anlatır. Hiç doğurmamış genç kısrakta bu bilgi olmadığı için annesinin ve kız kardeşlerinin damızlık geçmişine bakarız.
Kısrağın kendi yapısı da hesaba girer. Geniş kalça, derin göğüs ve düz inen bacaklar tayına geçebilir; çarpık bir bacak da geçebilir. Bu yüzden kısrağı ahırdan çıkarıp düz zeminde yürütür, önden ve arkadan izleriz.
Kısrağın doğumlarında zorluk yaşayıp yaşamadığını, tayını kabul edip etmediğini, sütünün yetip yetmediğini de sorarız. Tayını reddeden ya da sütü yetmeyen bir kısrak, iyi bir pedigriye rağmen damızlıkta size ek iş çıkarır.
Tayları yerinde görmek mümkün olmazsa fotoğraflarını ve kimlik belgelerini isteyin. Tayların bugün nerede olduğunu ve ne iş yaptığını öğrenmek de kısrak hakkında bilgi verir.
Gebe kısrak, boş kısrak, hiç doğurmamış kısrak: neler sorulur
Satılık damızlık kısrak ilanlarında üç durumla karşılaşırsınız ve her birinde sorulacak şey farklıdır. Aşağıdaki tablo, alımdan önce hangi bilgiyi isteyeceğinizi ve veterinerin neye bakacağını özetliyor.
Gebelik ultrasonla doğrulanmadan bir kısrağı gebe diye satmayız. Aşımdan yaklaşık iki hafta sonra yapılan ilk kontrol gebeliği gösterir, sonraki kontroller tayın gelişimini izler. Kısraklarda gebelik ortalama 11 ay sürer; doğum dönemini aşım tarihinden hesaplarız.
Gebe kısrak alırken doğacak tayın babası da pazarlığın bir parçasıdır. Aygırın pedigrisini, varsa daha önceki taylarını görmek gebe kısrağın değerini anlamanın yarısıdır.
| Kısrağın durumu | Satıcıdan istenecek bilgi | Veterinerin bakacağı |
|---|---|---|
| Gebe | Aşım tarihi, aygırın adı ve pedigrisi | Ultrasonla gebelik ve tahmini doğum dönemi |
| Boş, daha önce doğurmuş | Önceki doğumlar, tayların durumu, son aşım | Rahim, yumurtalıklar, kızgınlık düzeni |
| Hiç doğurmamış | Yaş, varsa yarış ya da çalışma geçmişi | Üreme organlarının genel muayenesi |
| Yanında tayı olan | Tayın doğum tarihi, kimliklendirme durumu | Kısrağın doğum sonrası toparlanması, tayın sağlığı |
Satılık Arap kısrak ve İngiliz kısrakta pedigri okuma
Arap kısrakta pedigriyi Baba – Anne / Annenin babası düzeninde yazarız; damızlıkta asıl yük anne tarafındadır. Kısraktan kısrağa inen hat, yani annenin annesi ve onun annesi, yetiştiricilerin en çok konuştuğu kısımdır. Bu hatta damızlıkta iz bırakmış kısraklar varsa kısrağın değeri onlarla birlikte okunur.
Satılık İngiliz kısrak arayanlara da aynı ölçüyle bakarız: kısrağın yarış kaydı, annesinin yavruları, annenin babası. Hangi aygırla aşılatacağınızı düşünürken akraba hatları üst üste bindirmemek için iki pedigriyi yan yana koyarız. Bu planlamayı damızlık ve aşım planlaması sayfasında ayrıntılı anlattık; aygır tarafı için satılık aygır sayfasına bakın.
Pedigrinin yanında kısrağın kendi yarış ya da gösteri geçmişi de bilgi verir. Koşmuş bir kısrağın kaydı TJK’nın sitesinde atın adıyla görülebilir; hiç koşmamış kısrakta karar annenin hattına ve kısrağın yapısına kalır.
Kısrağı ahırda ve padokta nasıl gösteriyoruz
Damızlık kısrağı önce ahırda, sonra padokta diğer kısraklarla birlikte görürsünüz. Sürü içinde nerede durduğu, başka bir kısrağa çifte atıp atmadığı, insana yaklaşırken kulaklarını nasıl tuttuğu, ileride tayıyla nasıl ilgileneceğine dair ipucu verir.
Elde yürütürken bacak dizilişine ve tırnağa bakarız. Gebe kısrağı lonjda çalıştırmayız; hareketini padokta serbest dolaşırken izlersiniz. Yanında tayı olan kısrağı tayından ayırmadan gösteririz, ikisi birlikte yedekte yürür.
Ziyarette kısrağı padokta beslenirken de görmek isteyin. Yem kabına sırasını beklemeden giden, diğer kısrakları kovalayan bir kısrak sürüdeki yerini gösterir. Bu davranış ileride tayının sürüye nasıl karışacağını da etkiler.
- Meme: sertlik, sıcaklık, önceki emzirmelerden kalan iz
- Vulva yapısı: düzgün kapanıp kapanmadığı
- Sırt: çökmüş mü, eyer yeri hassas mı
- Diş ve yaş: kayıttaki doğum yılıyla uyumu
- Tırnak: gebelik ağırlığını taşıyacak sağlamlıkta mı
Kimlik belgesi, mikroçip ve aşım kaydı birbirini tutmalı
Damızlık kısrakta üç kayıt birbirini tutmalıdır: tek tırnaklı kimlik belgesi, boynundaki mikroçip ve aşım kaydı. Çipi okuyucuyla okutup belgedeki numarayla karşılaştırırız. Gebe kısrağın aşım belgesinde kısrağın ve aygırın adı, aşım tarihi yazar; doğacak tayın kimliklendirmesi bu bilgiye dayanır.
Doğan tayın doğumdan itibaren en geç 12 ay içinde kimliklendirilmesi zorunludur. Sözleşmede aksi yazmıyorsa gebe kısrakla birlikte doğacak tayın sahibi de siz olursunuz ve kimlik işlemleri sizin adınıza yürür. Evrakta takıldığınız yer olursa pedigri, tescil ve evrak desteği veriyoruz.
Kısrak daha önce başka bir sahipte doğum yaptıysa o tayların kimlik belgelerinde annenin adı yazar. Bu belgelerin bir kopyasını istemek, kısrağın doğum geçmişini kâğıt üzerinde doğrulamanın kolay bir yoludur.
Gebe kısrağın sevki ve doğuma kadar bakımı
Gebe kısrak yola çıkabilir; zamanlamayı veterinerle birlikte seçeriz. Gebeliğin son döneminde uzun yolculuk önermeyiz, bu dönemdeki kısrağı ya erken taşırız ya da doğumu çiftlikte bekletiriz. İl dışına çıkan her kısrak veteriner sağlık raporuyla ve yetki belgeli nakliyecilerle yola çıkar.
Doğumu çiftlikte bekletmek isterseniz kısrak at pansiyonu kapsamında bizde kalır; doğum yaklaşınca doğum boxu hazırlanır, gece kontrolleri sıklaşır. Tay sütten kesilene kadar, yani genelde 4–6 aylık olana dek, anneyle birlikte kalır. Doğan tayın ilk aylarında neye bakılacağını satılık tay sayfasında yazdık.
Yolculuktan sonra gebe kısrağı birkaç gün sakin bir boxta, alıştığı yemle dinlendirin. Yem değişikliğini kademeli yapın; yeni ahırdaki ilk günlerde kısrağın iştahını ve dışkısını izleyin, ani bir değişiklikte veterinerinizi arayın.
Doğuma yakın kısrakta memelerin dolması ve meme uçlarında mum gibi bir salgının belirmesi doğumun yaklaştığını gösterir. Bu işaretler görüldüğünde kısrak gece de izlenir; doğumların çoğu gece ve sessiz saatlerde olur.
Kızgınlık düzeni ve aşım zamanlaması
Kısrak günlerin uzadığı ilkbahar ve yaz aylarında kızgınlığa gelir; aşım sezonu da bu döneme denk gelir. Kızgınlık birkaç gün sürer ve belirli aralıklarla tekrar eder. Kısrağın kızgınlık düzeni düzenli mi, kızgınlığı belli ediyor mu, bunu satıcıdan öğrenin; sessiz kızgınlık gösteren kısrakta aşım zamanını veteriner ultrasonla belirler.
Doğumdan kısa süre sonra gelen ilk kızgınlığa tay kızgınlığı denir. Bazı yetiştiriciler bu kızgınlıkta aşım yaptırır, bazıları kısrağın toparlanmasını bekler; kararı kısrağın doğum sonrası durumuna göre veterinerle verirsiniz. Satın aldığınız kısrağın son aşımlarını ve sonuçlarını yazılı isteyin.
Boş bir kısrak alıyorsanız son sezon neden boş kaldığını sorun. Aşım yapılmamış olabilir, aşım yapılıp tutmamış olabilir ya da gebelik erken kaybedilmiş olabilir; her birinin anlamı farklıdır ve veteriner muayenesinde neye bakılacağını değiştirir.
Kısrağı aşım sezonundan önce almak bir sezon kazandırır. Kış aylarında alınan kısrak yeni ahırına alışır, ilkbaharda kızgınlık düzeni oturmuş olarak aşıma hazır olur.
Yaşlı kısrak ve yarıştan çıkan kısrak damızlıkta
Kısrak yaşlandıkça gebe kalması zorlaşır; yine de bir kısrağı yalnızca yaşı yüzünden elemeyiz. Düzenli doğurmuş, son taylarını sorunsuz büyütmüş bir kısrak hâlâ değerli bir damızlıktır. Uzun süre boş kalmış ya da üst üste gebe kalamamış kısrakta ise veterinerin rahim muayenesi alımdan önce şarttır.
Yarıştan çıkan genç kısraklar da damızlığa alınır. Bu kısraklara yarış temposundan çıkıp padok düzenine alışmaları için zaman tanırız; kızgınlık düzeni de bu dönemde oturur.
Yarıştan çıkan kısrağın bacaklarında yarıştan kalan iz olabilir. Bu iz çoğu zaman damızlık değerini etkilemez; gebelikte artan ağırlığı taşıyacak sağlamlıkta olup olmadığını ise veteriner değerlendirmelidir.